अमेरिकेतील 'मेनलेस' टोलनाके..

टोल नाके रद्द करावेत असा प्रस्ताव निर्णयाला पोहोचला आहे. परंतु मुळात टोल हाचमुळी नागरिकांवर टाकलेला अतिरिक्त बोजा आहे असं मी समजते...आपण नागरीकांकडून निरनिराळ्या माध्यमांतून कर वसुली करत असतो. हवा, पाणी, स्वच्छ परिसर ह्या ज्याप्रमाणे मुलभूत गरजा आहेत त्याप्रमाणे देशात बांधल्या गेलेल्या रस्त्यांना दुरुस्त करणे, महामार्ग खड्डे विरहित ठेवणे हे पण सरकारचे कामच नाही का?

जो नियमित कर भरतो त्याच्यावर अतिरिक्त बोझा, व जो भरीत नाही त्याच्याकडून प्रगतीच्या नावाने वसूल केलेला मोबदला असाच वाटतो मला हा ‘टोल’!

टोल नाके सगळीकडे असतात. त्याला अमेरिका देखील अपवाद नाही. टोल नाके सापडण्याचे मुख्य ठिकाण म्हणजे महामार्ग.

गर्दीतून मार्ग काढत उकाड्याच्या दिवसात लांब रांगा लागलेल्या टोल नाक्यासाठी घरातून निघतांनाच प्रत्येकजण ह्या टोलचा विचार करतो. इथून गेलो तर एवढा टोल पडेल व त्या मार्गाने गेलो तर इतका खर्च होईल! ह्याचा अर्थ आपण तो ‘टोल’ नाखुशीनेच स्वीकारतो ना?

“भारत म्हणजे सरकारी कामांच्या ठिकाणी लागलेल्या लांब रांगा. त्यात अजून भर म्हणून हे महामार्गांवरचे वेळकाढू टोल नाके...”हे आपले चित्र फिक्स!! फक्त कुठे जाऊ त्या ठिकाणाचे नाव त्याला लावा.. इथे कुठल्याही कामाचा सोप्पा अथवा कठीण मार्ग आपल्याला वेळेचा ‘टोल’ भरल्या शिवाय मोकळा होत नाही.

भारतात असलेला उकाडा आणि किचकट कार्यालयीन व्यवहार आपल्याला प्रत्येक गोष्टीकडील लक्ष स्वतःवर वळवण्यास मजबूर करतो. लांब रांगेतून घड्याळाच्या काट्यांवर डोळे लावत आपण स्वतःच्या सुटकेची याचना स्वतःशीच करीत असतो, कारण पुढची कामे आपली वाट पहात असतात..ही विचारांची चलबिचल अहोरात्र मनात चालूच असते, कारण “आपली न संपणारी कामे आणि कमी पडणारा वेळ!”

आज प्रत्येकाला पैसा आणि वेळ वाचवायचा मार्ग हवा आहे. किंबहुना फक्त वेळ वाचवायला म्हटलं तरीही पुरेसं ठरेल ते!!

आपण शिकून परदेशात स्थायिक होतो त्यामागे सिंहाचा वाटा ह्या रहदारीचाच म्हटला जातो. अन्य बरीच करणे त्यापुढे दुय्यम आहेत कारण ती थोडी फार तरी टाळता येऊ शकतात.

आपल्याकडे नियमात बांधून घेणे कुणाला मान्य नाही. मग ते रहदारीचे नियम असोत वा कचेर्यांचे नियम...आणि पकडले गेलो तर दादारीगी आहेच!

परवा एका मोठ्या सुपरमार्केट मध्ये पाहिलं कॅश counter वर कोण पहिलं जाणार ह्यासाठी खडाजंगी चालू होती. कुणीही ऐकेना...पुढे घुसणारा धमकावायला लागला तुला माहित आहे का मी कोण आहे ते? मी ह्या ह्या व्हीआयपीला फोन लावतो...त्यांच्यावर स्टोरमधील कुणीही ताबा मिळवू शकले नाही. त्यामुळे त्यांची आणि पर्यायी बर्याच लोकांची रखडपट्टी देखील झाली. हे चित्र तर रोजचेच आहे...निव्वळ ५ मिनिटांच्या कामासाठी इतकं गंभीर वळण घेण्याइतके आपण ह्या सर्वांना कंटाळलो आहोत का खरंच? ह्याचं उत्तर एकजात ‘होच’ येणार!

ह्या सगळ्याचे देखील मुख्य कारण वेळ वाचवणे आहे हेच निष्पन्न होते....कामांना उशीर, नको तितक्या खेपा, लंच टाईम्स ह्या अडचणी आता आपण पुढाकार घेऊन दूर केल्या पाहिजेत.

अमेरिकेत मोठ्या स्टोर्स मध्ये स्वतःच्या वस्तू स्कॅन करून स्वतः बिले चुकती करायची देखील सोय आहे. परंतु ज्यांना मदतीची गरज असते त्यांच्यासाठी कॅश counters ची देखील तिथे सोय केलेली असते!

आपल्या देशात उपलब्ध असलेले तंत्रज्ञान जो पर्यंत दैनंदिन व्यवहारात सर्रास वापरले जात नाही तो पर्यंत परदेशात जाणाऱ्या उच्च शिक्षित भारतीयांचा लोंढा थांबवणे शक्य नाही. स्वच्छता, गलेलठ्ठ पगार ह्या पर्यायाने येणाऱ्या गोष्टी आहेत मग..! आपली संस्कृतीची पाळेमुळे सोडून सुखाच्या शोधात जाणारा माणूस खुशिखुशीने जात नसतो नेहमी.

आजचा मुख्य मुद्दा चेक नाक्यांचाच असल्याने आता त्या विषयी बोलूया..

अमेरिकेत विशिष्ट इंटरनेटच्या साईटवर आपण काही पैसे जमा करून टोलची आगाऊ रक्कम जमा करतो. पोष्टाने त्याची पोचपावती व एक गाडीवर लावायचा ‘इलेक्ट्रोनिक tag’ आपल्याला घरी पाठवला जातो. गाडीच्या समोरच्या  बाजूला काचेवर सांगितलेल्या नेमक्या ठिकाणी तो आपल्याला लावायला लागतो.

अमेरिकन टोलनाक्याच्या वरील बाजूस एक स्कॅनर बसवलेला असतो. तिथे फाटक नसते. तुमची गाडी भरधाव वेगाने महामार्गावर टोलनाके ओलांडून जाते. तुमच्या गाडीवर लावलेला ‘इलेक्ट्रोनिक tag’ चेकनाक्यावरील  स्कॅनर रिड करतो. तुमच्या जमा केलेल्या आगाऊ टोलच्या रकमेतून तो टोल वजा केला जातो. ह्या व्यतिरिक्त  वैयक्तिक पैसे भरून सुद्धा टोलनाका पास करणे शक्य असते. इतकेच काय पण ‘शिकागो’ सारख्या डाऊनटाऊन मध्ये तुम्ही उधारीवर सुद्धा टोलनाके पार करू शकता.

टोलनाके पार करून तुम्ही त्यांच्या वेबसाईट वर जाऊन केलेल्या प्रवासाचा टोल एका आठवड्यात जमा करू शकता.

सुरक्षितता आणि वसुलीसाठी तुमच्या गाडीची नोंद टोलनाक्यावर केली जाते. त्यामुळे तुम्ही टोल चुकवलात तरी तुमच्या घरी त्याचं बिल येते. वर व्यवहार सुद्धा पारदर्शक राहतो. मग झालं न कामं? अजून काय पाहिजे....

अमेरिकेत चेकनाके, पेट्रोलपंप हे मेनलेस म्हणजे माणूसविरहित आहेत. कारण तिथे मनुष्यबळ कमी आहे. हेच नाही बर्याच गोष्टी तिथे तश्या चालतात. त्या विषयी आपण पुढील स्तंभात बोलूया.

--मधु निमकर. (दै.कृषीवल, मोहोर पुरवणी, १९-०४-२०१५)

ओर्कुटची ओळख

सोशल नेटवर्किंग हा आत्ता जगाचा आत्मा जरी बनला असला तरीही त्याची पायमल्ली खर्या अर्थाने झाली ती ऑर्कुटमुळेच असं माझं स्पष्ट मत आहे!!

ही गोष्ट आहे मी भारतातून अमेरिकेत स्थानांतरीत झाल्यावर लगेचची...

इंटरनेटवर संवाद साधण्याबरोबर सोशल नेट्वर्किंगला सुद्धा त्यावेळी चांगलाच पेव फुटलेला. त्यात माझ्यामते ओर्कुट सर्वात अग्रेसर समजले जात असावे. फेसबुक सुद्धा होतेच. परंतु ओर्कुटवर जो काही जिवंतपणा होता तो फेसबुकवर कधी आढळला नाही, किंबहूना अजूनही नाही असं सुद्धा मी म्हटले तर अतिशयोक्ती होणार नाही!

माझी कॅलिफोर्नियाची एक मैत्रीण नेहमी सांगायची, “मधु, आपण सर्व एकमेकांशी ओर्कुटवर कायम संपर्कात राहू. आजूबाजूच्या मैत्रिणी आहेत ओर्कुटवर... तू सुद्धा ये!!” वर्षभर मागे लागून शेवटी कुठून तरी अनवधानात मला ओर्कुटचं आलेलं आमंत्रण मी स्वीकारलं आणि खऱ्या अर्थाने सोशल नेट्वर्किगमध्ये माझा प्रवेश झाला!

अश्याच जुन्या-नवीन मित्र-मैत्रिणींमध्ये एक जुनी मैत्रीण ओर्कुटवर भेटली! माझ्या खास मोजक्या दोस्तांपैकी एक होती ती! त्या मित्रांच्या समुदायातील एकमेव श्रीमंत म्हणायची ती स्वतःला...साधी राहणी आणि उलाढाली स्वभाव ठासून भरलेला तिच्यात!

माझ्यापेक्षा ती एक-दोन वर्षांनी मोठी, परंतु तरीही समवयस्कच..! आता तिला देखील एक मुलगी होती. मी अमेरिकेत होती आणि ती जपानमध्ये एवढाच माझ्या दृष्टीने फरक होता.

आपल्याला जगात कुठेही कितीही मोफत कॉल्स करायला मुभा आहे हे तिने आठवडाभर माझ्यासमोर घोळवलं. परंतु तिने लावलेला कॉल माझ्यापर्यंत एकदाही पोहोचला नाही. त्याचे उत्तर तिचं जाणे!!..असो...माझी मैत्रीण ती, मला तरीही तिचं कौतुकच भारी असायचं!! शिकायची, वाचायची आणि उद्योगांची भरपूर आवड असल्याने विषयाला तोटा नसायचा कधी तिच्याकडे....मग तिने मला तिच्या बंगल्याचे ती दीड लाख येन भाडं भरते असं सांगितलं.

जगातल्या सर्वात श्रीमंत देशात, सर्वात महागड्या शहरात तिचा बंगला होता. त्याचं भाडं देखील तिच्या मते सर्वात उच्च आहे हे ती वारंवार मला सांगे. पैसा असला तरी दुर्दैवातून ती वर आलेली मी तिला बघितलेली. तिने नशीब काढले म्हणून मी खूप खुष होते, आणि ती सुद्धा माझ्यावर तितकीच खूष असायची!

ती राहायची बंगल्यात आणि मी राहायची तीन खोल्यांच्या अपार्टमेंटमध्ये....! दीड लाख येन भाडं होतं तिच्या घराचं आणि माझे आपले पंधराशे डॉलरचे लहान (तिच्यासाठी) घर....तरीही मला तिचा हेवा वाटायचे कारण देखील नव्हते. माझे जे काही होते ते स्वर्गापेक्षा कमीही नव्हते!!

तिचा घरच्या भाड्याचा हिशोब रोज ऐकून-ऐकून मी एक दिवस मिलिंद जवळ  (पती) कौतुकाने त्याचा विषय काढला....

ते ऐकून मिलिंद माझ्यावर चांगलेच डाफरले!!...म्हणाले,”तुला माहित आहे का त्या देशात सर्व हिशोब फक्त येनमध्ये मोजले जातात?? आणि येनची तुलना भारतीय पैशाशी केली जाते. जपानी करन्सीमध्ये येन पेक्षा काही मोठं देखील नाही. डॉलर्स, पौंड अशी काही गोष्ट नाही तिथे. एक येन म्हणजे एक रुपया सुद्धा नाही....तिच्या दीडलाख येन पेक्षा जास्त भाडं आपण डॉलरमध्ये ह्या घरासाठी मोजतो आहोत...”

ह्यांनी लगेच करन्सीजचा मला तोंडी हिशोब मांडून सांगितला....वर म्हणाले,”जा आणि सांग हे तुझ्या मैत्रिणीला!! तुझ्या बंगल्यापेक्षा महाग अपार्टमेंटसमध्ये आम्ही राहतो...हिशोब शिकव तिला जरा!!”

ह्यांनी सांगितलेल्या हिशोबाप्रमाणे तिच्या जगातल्या सर्वात महागड्या देशातील, सर्वात महागड्या शहरातील मोठ्या बंगल्याचे भाडे माझ्या तीन खोल्यांपेक्षा तुलनेत कमी निघालेले...!! (दीड लाख येनची किंमत सुमारे बाराशे डॉलर्स होत होती. आणि मी पंधराशे डॉलर्स भाडे दरमहा भरत होते.)

प्रत्येक बाबतीत तिची स्वतःला वरचढ सिध्द करायची हौस तिला ह्यावेळी भागवता आली नाही.

स्वतःला उच्च शिक्षित, खानदानी, ऐश्वर्यवान, भाग्यवान समजणारी बिचारी ती हा धक्काचं सहन करू शकली नाही..

“अगं नाही गं तसं!! ते शक्यच नाही”...असचं काहीसं बरळत ती तात्काळ निघून गेली!!

नेहमीप्रमाणेच औपचारिक गप्पा समजून मी देखील आपल्या कामात पुन्हा व्यग्र झाले..

ओर्कुटवरच्या माझ्या मित्रांच्या यादीवर मर्यादित अंकामुळे माझं चांगलं लक्ष असायचं. दोन दिवसात माझ्या प्रोफाईल मधून ती निघून गेल्याचे माझ्या लक्षात आले. मी लगेच तिला निरोप पाठवून त्याविषयी विचारले देखील.!!

...चुकून झाले ना डिलीट? असा माझा पहिला निष्पाप प्रश्न तिला होता... तर ती वैतागून म्हणाली, “कशाला हवी ओर्कुटमध्ये मी?...तुझ्याजवळ इमेल आहे ना गरज पडली तर संवाद साधायला? त्यावर निरोप पाठवत जा..!” तिच्या जवळ जास्त वायफळ वाद घालण्यात आता तथ्य उरलेले मला दिसले नाही...

पुरोगामी, उच्च शिक्षित, सधन कुटुंबातील मुलगी, बाल मैत्रीण असून देखील मनात कसल्या चढाओढी घेऊन बसलेली होती ती ते तिलाच माहित! तिच्या ह्यापेक्षा देखील इतर अनेक वैयक्तिक, सामाजिक समस्या मी ऐकलेल्या होत्या. त्याविषयी मी न बोललेलेच बरे! असो!! कुणाला ती भेटली तर जरूर सांगा मी तिची अजूनही आठवण काढते म्हणून!!

--मधु निमकर. (दै. कृषीवल, मोहोर, ५/४/२०१५)