महिला सुरक्षित आहेत का?

‘निर्भया’च्या डॉक्युमेन्ट्रीच्या निमित्ताने आणि ‘जागतिक महिला दिनाच्या’ निमित्ताने महिला आणि सामाजिक मानसिकता ह्यावर बरीच चर्चा झाली. निर्भायाच्या निमित्ताने पुन्हा एकदा जगातील पुरुषप्रधान संस्कृती, तसेच भारतीय संस्कृती महिलांकडून काय अपेक्षा करते ह्यावर बरीच काथ्याकूट झाली, आणि ह्या सर्व गोष्टींचे निष्पन्न म्हणण्यासारखं काहीही झालं नाही.

प्राचीन संस्कृतीचा वारसा लाभलेल्या भारतात महिला सुरक्षित नाही, बलात्कारी लोकांचा देश वगैरे विशेषणे लावण्याचा प्रयत्न देखील झाला. त्यानिमित्ताने मला देखील भूतकाळातील मी पाहिलेल्या स्वातंत्र्यदेवतेच्या गावातील गोष्टींच्या आठवणींना उजाळा मिळाला!

सर्वप्रकारे जगाच्या पुढे असलेल्या अमेरिकेची देवी, म्हणजेच ‘स्वातंत्र्य देवता’ (statue of liberty) हातात व्यक्तिस्वातंत्र्याची मशाल घेऊन अमेरिकेला व बलशाली असल्याने जगाला प्रकाशाची वाट मोकळी करून द्यायला उभी आहे.

मग काय चालू आहे या स्वातंत्र्य देवतेच्या गावात? आहेत का तेथील महिला भारतापेक्षा सुरक्षित?  

ह्याचे उत्तर नक्कीच नाही.....तुम्ही जगाच्या पाठीवर कुठेही जा, पुरुषांची मानसिकता कुठल्याही स्त्रीच्या बाबतीत तिच असते. त्याचा तुमच्या जात, धर्म, रंग, नागरिकत्व, काही अंशी वय ह्याचा देखील काही संबंध नसतो.

मी आधी सांगितल्याप्रमाणे माझी मैत्रीण मोनिका...तिच्या पासूनच सुरुवात करायला लागेल! गांधीजींच्या शिस्तीत वाढलेली गुजराती डॉक्टरची ही सुंदर मलगी. दिसायला स्मार्ट परंतु अभ्यासात मागे, तरीही एक उत्तम गृहिणी, माता, विश्वासू मैत्रीण! दहा वर्षे अमेरिकेत राहून सकाळी ५ च्या अंधारात मला विश्वासाचा हात देऊन मोर्निंग वॉकला घेऊन जाणारी मोनिका...जिमच्या दारावर अनेकवेळा पाहटे त्रास देणारे भुरटे चोर, गुंड तरुण ह्यांना बिनधास्त परतवून लावणारी पण तिचं! पुढे अनेकवेळा पहाटे अमेरिकेच्या सुनसान अंधाऱ्या रस्त्यांवरून एकटीने गाडी हाकीत ‘मिशन पीक’चा उंच डोंगर बिनधास्त करणारी पण तिचं. वाटेत रेस लावायला मागे लागलेल्या अमेरिकन पुरुषांना योग्यप्रकारे मार्गी लावणारी पण तीच. उंची पाच फुट पण नाही, इंग्रजी भाषा बोलायला अवघड, परंतु निडर, निर्भय अशी स्त्री.

आमच्या कॉलनीत रोज संध्याकाळी पाय मोकळे करायला मी जायचे. अशी देखील दिवसा उजेडी सुनसान असलेली सोसायटी माणसांच्या गजबजाटात कधी सणावारी पूल पार्टी करतांनाच फक्त दिसायची. त्यामुळे इमारतींच्या मागील बाजूंनी जाणार्या पायवाट अगदीच सुन्न असायच्या. घरात माणसं आहेत का नाही ह्याची देखील चाहूल लागायची नाही. माणूस म्हणून अस्तित्व सांगणारी गोष्टं म्हणजे पपई आणि पीचच्या झाडाच्या जवळ किर्रर रातकिड्यांच्या आवाजात, अगदी मागच्या बाजूला कसला तरी गैरव्यवहार चालवा त्याप्रमाणे एका घरात खूप पक्षी, प्राणी भरलेले असायचे. पिंजर्यातल्या पक्षांचे ओळखीचे आवाज बाहेर ऐकू यायचे. जवळून जातांना उग्र दर्प देखील यायचा. काहीसे चेटूक किवा तस्करी करणार्यांचा एकूण भास व्हायचा...

दृष्टी आड सृष्टी म्हणावी त्याप्रमाणे मोनिकाच्या संगतीत राहून भीती म्हणजे काय हे मी पण विसरून गेलेले...

मला अशी एकटीला फिरतांना पाहून माझी दक्षिण भारतीय मैत्रीण मला नेहमी ओरडायची. अमेरिकेत वेडसर वागणारी लोक आहेत, तू अशी एकोशीच्या भागात फिरत जाऊ नकोस एकटीने. तुला धोका आहे. कधी मेलेले पाणसाप देखील वाटेत बाजूला पडलेले दिसायचे, त्यावेळी मात्र माझं शहरी मन आतून थोडं घाबरायचं! मग तो रस्ता दोन दिवस सोडून पुन्हा त्याच वाटेने पाय वळायचे सर्व विसरून!

दाक्षिणात्य मैत्रिणीचे घर अगदी गेटच्या जवळच होते. संध्याकाळचे ४:३० वाजले की जवळच्या बिल्डींगमधील पेइंग गेस्ट राहणाऱ्या मुलांचं टोळकं बियर वा तत्सम उत्तेजक पेय घेत बंद galleryमध्ये रिकामटेकडे उद्योग करत बाहेर येणाऱ्या जाणाऱ्या बायकांची छेड काढत बसलेली असायची. दंगा, पार्ट्यांमध्येच त्यांची संध्याकाळची सुरुवात व शेवट व्हायचा!

मी ऐकलेला तेथील एक महिलांच्या सुरक्षिततेचा किस्सा इथे आज शेअर करावासा वाटतो. अमेरिकेत राहणाऱ्या माय-लेकींचा हा किस्सा आहे. रोज रात्री नाईट ड्युटी करायला जाणाऱ्या तरुण मुलीला तिची आई कारने आणायला जायची. रात्रीचे दोन वाजता ह्या नेहमी ये-जा करणाऱ्या स्त्रिया काही वाईट लोकांच्या नजरेतून सुटल्या नाहीत. एक दिवस त्या दोघींचा बलात्कार करून प्रेते नग्न अवस्थेत रस्त्याच्या मध्ये टाकलेली आढळली, त्यांची वस्त्रे झाडावर भिरकावून दिलेली सापडली.

व्यक्तिस्वातंत्र्याचा पुरस्कर्ता अमेरिका, तेथील कामगार वर्गातील लोक बिनधास्त पैसे देऊन बाईच्या मागे लागलेली सुद्धा मी पाहिलेली आहेत. अगदी सतरा-अठरा वर्षाचा कोवळा मुलगा साठीच्या बाईच्या गळ्यात हात घालून रस्त्याने चाळे, लगट करून जातांना देखील मी बघितलेलं आहे. अर्थातच ती बाई वेश्याचं होती ह्यात शंका नाही. हा शहरी भागापेक्षा दूर असलेल्या ठिकाणी माझ्या बघण्यात आलेला किस्सा सांगितला..

ह्याच प्रमाणे सभ्य, आणि सरळ अमेरिकन लोकांची देखील तिथे नक्कीच कमी नाही. चारित्र्यवान स्त्री-पुरुष देखील तिथे सर्रास दिसतात, किंबहुना जास्तीच दिसतात.

कुठल्याही बागीच्यानमध्ये, व सार्वजनिक ठिकाणी उत्तेजक कपड्यात मी अमेरिकन बाईला बघितलेले नाही. कुठलाही अमेरिकन पुरुषदेखील रस्त्याने येणार्याजाणार्या बायकांची छेड काढतांना मला आढळला नाही. अगदी साधी कुठलाही मेकप, भपका नसलेलीच तेथील स्त्री दिसते, परंतु नीट-नेटकी.

प्रत्येक टीनेजरच्या बगलेत स्वतःची मैत्रीण, विवाहीताच्या हातात छोटं मुल व बरोबर बायको व जे एकटे असतील ते स्वतःच्या कामात मश्गुल!

हीच आहे अमेरिका..

देश कुठलाही असो....चांगले आणि वाईट ह्या नाण्याच्या दोन बाजू असतात. गुन्हा प्रत्येक ठिकाणीच आहे. स्त्री ही अमेरिकेतली असो व अन्य जगातली, स्वतंत्र आहे पण सुरक्षित आहेच असे नाही!!

-  

 --  मधु निमकर. (दै. कृषीवल, मोहोर पुरवणी, १५ मार्च २०१५)

“आय विल बी रीस्पोन्सिबल”

अमेरिकन पालकांचे राहून राहून एक मला पडलेलं कोडं म्हणजे त्यांच्या मुलांना मारायला बंदी असून देखील त्यांची मुलं आपल्या मुलांसारखी गोंधळ घालत आहेत, ओक्साबोक्शी रडत बसलेली आहेत, हट्ट करत आहेत, पालकांची डोकेदुखी बनलेली आहेत (फक्त लहान मुलांविषयी इथे बोलत आहे) असे सामाजिक ठिकाणी मला सहसा आढळून आलेलं नाही. कितीही गर्मी असो, हे आणि ह्यांची मुले आपली कुलचं वाटतात! स्ट्रोलर (बाबा गाडी) मध्ये बसून, कधी आई-वडिलांच्या कडेवर बसून स्वारी मजेत हातातला खाऊ खातांना दिसते. सहसा ते मुलांना कधी भरवतांना देखील आढळणार नाहीत! एवढेच काय, आपली मुलं सुद्धा तिथे रडतांना, किवा भरवतांना भारतीय पालकांना मी विशेष पाहिलेलं आठवत  नाही. हा तिथल्या वातावरणाचा असर म्हणावा आणखीन काय?

मुलं लवकरात लवकर स्वावलंबी व्हावीत हेच त्या मागचे मुख्य कारण असावे. त्यामुळे पालक देखील मुलांचं करून चिडचिडे होत नाहीत व मुलांच्या देखील सुरुवातीपासून त्यांच्याकडून अतिरिक्त अपेक्षा वाढत नाहीत.

अगदी शाळेत जाणाऱ्या मुलांच्या पालकांना देखील तुमच्या मुलाने गृहपाठ केला नाही म्हणून तिथे जवाबदार ठरवलं जात नाही!

माझा मुलगा कधीतरी असाच गृहपाठ न करता तिथल्या शाळेत जायचा. त्याच्या डायरीमध्ये सुद्धा अभ्यास लिहिलेला नसायचा, त्यामुळे मला समजायचं नाही. मुलगा अभ्यासात ठीक-ठाक म्हणावा इतका नक्कीच होता. कधीही त्याची तक्रार घरी कुठल्या बाबतीत आलेली नव्हती. अभ्यासू मुलांपैकी एक म्हणून वर्गात त्याचं नाव होतं.

“शाळेतील गृहपाठ लिहून घ्यायची काही गरज नाही, आपल्या सर्व लक्षात असते”....अश्या मताचा तो! विचारलं तर सर्व माहित असायचं, पण गृहपाठ लिहून घ्यायची त्याची तयारी नव्हती.

एकूण दोन ते तीन वेळा असाच विसरून गृहपाठ न करता तो शाळेत गेला. ‘मुलांना मारायचं नाही, ओरडायचं नाही, प्रेमाने वागायचं, हवं ते मोकळं वातावरण द्यायचं, त्यांच्यावर कुठला ताण पडता कामा नये, परंतु शिस्त सुद्धा लागली पाहिजे.......?’- आता हे कसब फक्त अमेरिकन्सच आपल्याला देऊ शकतात. वर पालकांना सुद्धा तक्रार सांगायची नाही, तर मुलं सुधारणार कशी?? अगदी गांधीवाद अंगी आणून अहिंसेच्या मार्गाने मुलांना शिस्त लावण्यात अमेरिकन शिक्षक पारंगत असतात. हाच नियम सामाजिक बाबतीतही आपल्याला तेथे आढळतो, आणि हीच अमेरिकेची खरी ब्युटी म्हटली पाहिजे!!

माझ्या मुलाला शिक्षिकेने बसवून त्यावेळी “आय विल बी रीस्पोन्सिबल” (मी जवाबदार बनेन) हे वाक्य प्रत्येक वेळी इतके घोटवून घेतले, त्याच्याकडून वहीमध्ये लिहून घेतले की माझा मुलगा काही समजो अगर नाही, परंतु तो ह्या लिहायच्या शिक्षेला कंटाळून गेला. म्हणतात ना, ‘सोनाराने कान टोचणे’ ते ह्यालाच!!

असो!! भारतात असतांना माझ्या एका मैत्रिणीने निनादच्या वयाच्या स्वतःच्या मुलाला  पहिलीत  हुशार, अभ्यासू असून देखील जवळ म्हणून बाजूच्या घरी ट्युशनला घातले.  

मुलासाठी पुरेसा वेळ मिळावा म्हणून तिने स्वतःचे बिझनेस मधील लक्ष काढून मुलावर केंद्रित केलेले. मुलगा अभ्यासात हुशार होता. तिच्या बरोबर गोष्टीची पुस्तकं देखील वाचायचा, वर्गात चांगले मार्क घेऊन यायचा.

मला देखील तिने निनादला त्या ट्युशनला पाठवायला सुचवले. घरी चार ओळी लिहायला सोंग करणारा ६-७ पाने तिथे मात्र तासाभरात लिहून काढायचा! त्यामुळे मी समाधानी होते.

एक दिवस त्या माझ्या मैत्रिणीला जाग आली. गृहपाठ करतांना मुलाने तिला विचारले, “आई ह्या प्रश्नाचे उत्तर म्हणून मी धड्यातली कुठली ओळ लिहू? वरची ओळ, का खालची ओळ?”......झाले.....तिचा पारा असा काही चढला!!! आपल्या मुलाने धडे वाचायचे सोडून दिले आहे, तो सर्व प्रश्नाची उत्तरे ट्युशन टीचर सांगेल ती बघून फक्त नक्कल (कॉपी) करायचा हे तिच्या चांगले लक्षात आले. तेव्हा पासून तिने स्वतःचा मुलगा तिथे पाठवायचा बंद केले व मला देखील पाठवू नको म्हणून सांगितले.

तेव्हा पासून मी देखील ‘मुलाला स्वतःचा अभ्यास स्वतः करू दे’ हे मनाला पटवले. जोपर्यंत मुलं स्वतः धडे मन लाऊन वाचत नाहीत, अभ्यास समजून घेत नाहीत, तो पर्यंत त्यांच्याकडून तुम्ही गुणवत्ता अपेक्षित धरू शकत नाहीत.

मुलाचे घाणेरडे अक्षर शिक्षिका रागवेल म्हणून आपण सुधारावे, त्याची चित्रे काढून द्यावीत, प्रोजेक्ट्स करून द्यावेत ह्या गोष्टी बर्याच मी केल्या. परंतु बाकी पालक म्हणायचे त्यांच्या वयाला जे येतं ते स्वीकारायला पाहिजे. मी मदत करून देखील मुलाला त्याचा फायदा कधी देखील झाला नाही. त्यापेक्षा त्याला स्वतःच्या पद्धतीने स्वतःचा शालेय शिक्षणाचा भार पेलू देणे योग्य होते!

मी तर सांगेन आत्ताच्या काळात दिले जाणारे अनाठायी, कठीण वाटणारे प्रोजेक्ट्स पालकांच्या मदतीमुळेच बोकाळलेले आहेत. एकदा शाळांना मुलांची कुवत समजली तर अनाठायी आणि कुवती बाहेरचे विषय देखील देण्याचे धाडस शाळा करायचे सोडून देईल....असो!!

अमेरिकन शिक्षिकेने मुलाला दिलेल्या शिक्षेचा मी सुद्धा स्वीकार केला. “मुलाचा अभ्यास त्याची वैयक्तिक जवाबदारी,” असे म्हणून मी त्याच्या अंगावर अभ्यासाचा भार टाकून मोकळी झाले!! मुलाने स्वतःच्या गृहपाठ, व अन्य गोष्टींची जवाबदारी स्वीकारली! जमले नाही तिथे मदत मागितली, मी दिली! त्यामुळे शाळेत त्याची एकाग्रता वाढली. शालेय शिक्षण ही पहिली जवाबदारी मुलाची येते हे मी अमेरिकेत शिकले!!

-  

 -- -- मधु निमकर. (दै. कृषीवल, मोहोर पुरवणी, ३ मार्च २०१५)