अमेरिकेतील 'मेनलेस' टोलनाके..

टोल नाके रद्द करावेत असा प्रस्ताव निर्णयाला पोहोचला आहे. परंतु मुळात टोल हाचमुळी नागरिकांवर टाकलेला अतिरिक्त बोजा आहे असं मी समजते...आपण नागरीकांकडून निरनिराळ्या माध्यमांतून कर वसुली करत असतो. हवा, पाणी, स्वच्छ परिसर ह्या ज्याप्रमाणे मुलभूत गरजा आहेत त्याप्रमाणे देशात बांधल्या गेलेल्या रस्त्यांना दुरुस्त करणे, महामार्ग खड्डे विरहित ठेवणे हे पण सरकारचे कामच नाही का?

जो नियमित कर भरतो त्याच्यावर अतिरिक्त बोझा, व जो भरीत नाही त्याच्याकडून प्रगतीच्या नावाने वसूल केलेला मोबदला असाच वाटतो मला हा ‘टोल’!

टोल नाके सगळीकडे असतात. त्याला अमेरिका देखील अपवाद नाही. टोल नाके सापडण्याचे मुख्य ठिकाण म्हणजे महामार्ग.

गर्दीतून मार्ग काढत उकाड्याच्या दिवसात लांब रांगा लागलेल्या टोल नाक्यासाठी घरातून निघतांनाच प्रत्येकजण ह्या टोलचा विचार करतो. इथून गेलो तर एवढा टोल पडेल व त्या मार्गाने गेलो तर इतका खर्च होईल! ह्याचा अर्थ आपण तो ‘टोल’ नाखुशीनेच स्वीकारतो ना?

“भारत म्हणजे सरकारी कामांच्या ठिकाणी लागलेल्या लांब रांगा. त्यात अजून भर म्हणून हे महामार्गांवरचे वेळकाढू टोल नाके...”हे आपले चित्र फिक्स!! फक्त कुठे जाऊ त्या ठिकाणाचे नाव त्याला लावा.. इथे कुठल्याही कामाचा सोप्पा अथवा कठीण मार्ग आपल्याला वेळेचा ‘टोल’ भरल्या शिवाय मोकळा होत नाही.

भारतात असलेला उकाडा आणि किचकट कार्यालयीन व्यवहार आपल्याला प्रत्येक गोष्टीकडील लक्ष स्वतःवर वळवण्यास मजबूर करतो. लांब रांगेतून घड्याळाच्या काट्यांवर डोळे लावत आपण स्वतःच्या सुटकेची याचना स्वतःशीच करीत असतो, कारण पुढची कामे आपली वाट पहात असतात..ही विचारांची चलबिचल अहोरात्र मनात चालूच असते, कारण “आपली न संपणारी कामे आणि कमी पडणारा वेळ!”

आज प्रत्येकाला पैसा आणि वेळ वाचवायचा मार्ग हवा आहे. किंबहुना फक्त वेळ वाचवायला म्हटलं तरीही पुरेसं ठरेल ते!!

आपण शिकून परदेशात स्थायिक होतो त्यामागे सिंहाचा वाटा ह्या रहदारीचाच म्हटला जातो. अन्य बरीच करणे त्यापुढे दुय्यम आहेत कारण ती थोडी फार तरी टाळता येऊ शकतात.

आपल्याकडे नियमात बांधून घेणे कुणाला मान्य नाही. मग ते रहदारीचे नियम असोत वा कचेर्यांचे नियम...आणि पकडले गेलो तर दादारीगी आहेच!

परवा एका मोठ्या सुपरमार्केट मध्ये पाहिलं कॅश counter वर कोण पहिलं जाणार ह्यासाठी खडाजंगी चालू होती. कुणीही ऐकेना...पुढे घुसणारा धमकावायला लागला तुला माहित आहे का मी कोण आहे ते? मी ह्या ह्या व्हीआयपीला फोन लावतो...त्यांच्यावर स्टोरमधील कुणीही ताबा मिळवू शकले नाही. त्यामुळे त्यांची आणि पर्यायी बर्याच लोकांची रखडपट्टी देखील झाली. हे चित्र तर रोजचेच आहे...निव्वळ ५ मिनिटांच्या कामासाठी इतकं गंभीर वळण घेण्याइतके आपण ह्या सर्वांना कंटाळलो आहोत का खरंच? ह्याचं उत्तर एकजात ‘होच’ येणार!

ह्या सगळ्याचे देखील मुख्य कारण वेळ वाचवणे आहे हेच निष्पन्न होते....कामांना उशीर, नको तितक्या खेपा, लंच टाईम्स ह्या अडचणी आता आपण पुढाकार घेऊन दूर केल्या पाहिजेत.

अमेरिकेत मोठ्या स्टोर्स मध्ये स्वतःच्या वस्तू स्कॅन करून स्वतः बिले चुकती करायची देखील सोय आहे. परंतु ज्यांना मदतीची गरज असते त्यांच्यासाठी कॅश counters ची देखील तिथे सोय केलेली असते!

आपल्या देशात उपलब्ध असलेले तंत्रज्ञान जो पर्यंत दैनंदिन व्यवहारात सर्रास वापरले जात नाही तो पर्यंत परदेशात जाणाऱ्या उच्च शिक्षित भारतीयांचा लोंढा थांबवणे शक्य नाही. स्वच्छता, गलेलठ्ठ पगार ह्या पर्यायाने येणाऱ्या गोष्टी आहेत मग..! आपली संस्कृतीची पाळेमुळे सोडून सुखाच्या शोधात जाणारा माणूस खुशिखुशीने जात नसतो नेहमी.

आजचा मुख्य मुद्दा चेक नाक्यांचाच असल्याने आता त्या विषयी बोलूया..

अमेरिकेत विशिष्ट इंटरनेटच्या साईटवर आपण काही पैसे जमा करून टोलची आगाऊ रक्कम जमा करतो. पोष्टाने त्याची पोचपावती व एक गाडीवर लावायचा ‘इलेक्ट्रोनिक tag’ आपल्याला घरी पाठवला जातो. गाडीच्या समोरच्या  बाजूला काचेवर सांगितलेल्या नेमक्या ठिकाणी तो आपल्याला लावायला लागतो.

अमेरिकन टोलनाक्याच्या वरील बाजूस एक स्कॅनर बसवलेला असतो. तिथे फाटक नसते. तुमची गाडी भरधाव वेगाने महामार्गावर टोलनाके ओलांडून जाते. तुमच्या गाडीवर लावलेला ‘इलेक्ट्रोनिक tag’ चेकनाक्यावरील  स्कॅनर रिड करतो. तुमच्या जमा केलेल्या आगाऊ टोलच्या रकमेतून तो टोल वजा केला जातो. ह्या व्यतिरिक्त  वैयक्तिक पैसे भरून सुद्धा टोलनाका पास करणे शक्य असते. इतकेच काय पण ‘शिकागो’ सारख्या डाऊनटाऊन मध्ये तुम्ही उधारीवर सुद्धा टोलनाके पार करू शकता.

टोलनाके पार करून तुम्ही त्यांच्या वेबसाईट वर जाऊन केलेल्या प्रवासाचा टोल एका आठवड्यात जमा करू शकता.

सुरक्षितता आणि वसुलीसाठी तुमच्या गाडीची नोंद टोलनाक्यावर केली जाते. त्यामुळे तुम्ही टोल चुकवलात तरी तुमच्या घरी त्याचं बिल येते. वर व्यवहार सुद्धा पारदर्शक राहतो. मग झालं न कामं? अजून काय पाहिजे....

अमेरिकेत चेकनाके, पेट्रोलपंप हे मेनलेस म्हणजे माणूसविरहित आहेत. कारण तिथे मनुष्यबळ कमी आहे. हेच नाही बर्याच गोष्टी तिथे तश्या चालतात. त्या विषयी आपण पुढील स्तंभात बोलूया.

--मधु निमकर. (दै.कृषीवल, मोहोर पुरवणी, १९-०४-२०१५)

ओर्कुटची ओळख

सोशल नेटवर्किंग हा आत्ता जगाचा आत्मा जरी बनला असला तरीही त्याची पायमल्ली खर्या अर्थाने झाली ती ऑर्कुटमुळेच असं माझं स्पष्ट मत आहे!!

ही गोष्ट आहे मी भारतातून अमेरिकेत स्थानांतरीत झाल्यावर लगेचची...

इंटरनेटवर संवाद साधण्याबरोबर सोशल नेट्वर्किंगला सुद्धा त्यावेळी चांगलाच पेव फुटलेला. त्यात माझ्यामते ओर्कुट सर्वात अग्रेसर समजले जात असावे. फेसबुक सुद्धा होतेच. परंतु ओर्कुटवर जो काही जिवंतपणा होता तो फेसबुकवर कधी आढळला नाही, किंबहूना अजूनही नाही असं सुद्धा मी म्हटले तर अतिशयोक्ती होणार नाही!

माझी कॅलिफोर्नियाची एक मैत्रीण नेहमी सांगायची, “मधु, आपण सर्व एकमेकांशी ओर्कुटवर कायम संपर्कात राहू. आजूबाजूच्या मैत्रिणी आहेत ओर्कुटवर... तू सुद्धा ये!!” वर्षभर मागे लागून शेवटी कुठून तरी अनवधानात मला ओर्कुटचं आलेलं आमंत्रण मी स्वीकारलं आणि खऱ्या अर्थाने सोशल नेट्वर्किगमध्ये माझा प्रवेश झाला!

अश्याच जुन्या-नवीन मित्र-मैत्रिणींमध्ये एक जुनी मैत्रीण ओर्कुटवर भेटली! माझ्या खास मोजक्या दोस्तांपैकी एक होती ती! त्या मित्रांच्या समुदायातील एकमेव श्रीमंत म्हणायची ती स्वतःला...साधी राहणी आणि उलाढाली स्वभाव ठासून भरलेला तिच्यात!

माझ्यापेक्षा ती एक-दोन वर्षांनी मोठी, परंतु तरीही समवयस्कच..! आता तिला देखील एक मुलगी होती. मी अमेरिकेत होती आणि ती जपानमध्ये एवढाच माझ्या दृष्टीने फरक होता.

आपल्याला जगात कुठेही कितीही मोफत कॉल्स करायला मुभा आहे हे तिने आठवडाभर माझ्यासमोर घोळवलं. परंतु तिने लावलेला कॉल माझ्यापर्यंत एकदाही पोहोचला नाही. त्याचे उत्तर तिचं जाणे!!..असो...माझी मैत्रीण ती, मला तरीही तिचं कौतुकच भारी असायचं!! शिकायची, वाचायची आणि उद्योगांची भरपूर आवड असल्याने विषयाला तोटा नसायचा कधी तिच्याकडे....मग तिने मला तिच्या बंगल्याचे ती दीड लाख येन भाडं भरते असं सांगितलं.

जगातल्या सर्वात श्रीमंत देशात, सर्वात महागड्या शहरात तिचा बंगला होता. त्याचं भाडं देखील तिच्या मते सर्वात उच्च आहे हे ती वारंवार मला सांगे. पैसा असला तरी दुर्दैवातून ती वर आलेली मी तिला बघितलेली. तिने नशीब काढले म्हणून मी खूप खुष होते, आणि ती सुद्धा माझ्यावर तितकीच खूष असायची!

ती राहायची बंगल्यात आणि मी राहायची तीन खोल्यांच्या अपार्टमेंटमध्ये....! दीड लाख येन भाडं होतं तिच्या घराचं आणि माझे आपले पंधराशे डॉलरचे लहान (तिच्यासाठी) घर....तरीही मला तिचा हेवा वाटायचे कारण देखील नव्हते. माझे जे काही होते ते स्वर्गापेक्षा कमीही नव्हते!!

तिचा घरच्या भाड्याचा हिशोब रोज ऐकून-ऐकून मी एक दिवस मिलिंद जवळ  (पती) कौतुकाने त्याचा विषय काढला....

ते ऐकून मिलिंद माझ्यावर चांगलेच डाफरले!!...म्हणाले,”तुला माहित आहे का त्या देशात सर्व हिशोब फक्त येनमध्ये मोजले जातात?? आणि येनची तुलना भारतीय पैशाशी केली जाते. जपानी करन्सीमध्ये येन पेक्षा काही मोठं देखील नाही. डॉलर्स, पौंड अशी काही गोष्ट नाही तिथे. एक येन म्हणजे एक रुपया सुद्धा नाही....तिच्या दीडलाख येन पेक्षा जास्त भाडं आपण डॉलरमध्ये ह्या घरासाठी मोजतो आहोत...”

ह्यांनी लगेच करन्सीजचा मला तोंडी हिशोब मांडून सांगितला....वर म्हणाले,”जा आणि सांग हे तुझ्या मैत्रिणीला!! तुझ्या बंगल्यापेक्षा महाग अपार्टमेंटसमध्ये आम्ही राहतो...हिशोब शिकव तिला जरा!!”

ह्यांनी सांगितलेल्या हिशोबाप्रमाणे तिच्या जगातल्या सर्वात महागड्या देशातील, सर्वात महागड्या शहरातील मोठ्या बंगल्याचे भाडे माझ्या तीन खोल्यांपेक्षा तुलनेत कमी निघालेले...!! (दीड लाख येनची किंमत सुमारे बाराशे डॉलर्स होत होती. आणि मी पंधराशे डॉलर्स भाडे दरमहा भरत होते.)

प्रत्येक बाबतीत तिची स्वतःला वरचढ सिध्द करायची हौस तिला ह्यावेळी भागवता आली नाही.

स्वतःला उच्च शिक्षित, खानदानी, ऐश्वर्यवान, भाग्यवान समजणारी बिचारी ती हा धक्काचं सहन करू शकली नाही..

“अगं नाही गं तसं!! ते शक्यच नाही”...असचं काहीसं बरळत ती तात्काळ निघून गेली!!

नेहमीप्रमाणेच औपचारिक गप्पा समजून मी देखील आपल्या कामात पुन्हा व्यग्र झाले..

ओर्कुटवरच्या माझ्या मित्रांच्या यादीवर मर्यादित अंकामुळे माझं चांगलं लक्ष असायचं. दोन दिवसात माझ्या प्रोफाईल मधून ती निघून गेल्याचे माझ्या लक्षात आले. मी लगेच तिला निरोप पाठवून त्याविषयी विचारले देखील.!!

...चुकून झाले ना डिलीट? असा माझा पहिला निष्पाप प्रश्न तिला होता... तर ती वैतागून म्हणाली, “कशाला हवी ओर्कुटमध्ये मी?...तुझ्याजवळ इमेल आहे ना गरज पडली तर संवाद साधायला? त्यावर निरोप पाठवत जा..!” तिच्या जवळ जास्त वायफळ वाद घालण्यात आता तथ्य उरलेले मला दिसले नाही...

पुरोगामी, उच्च शिक्षित, सधन कुटुंबातील मुलगी, बाल मैत्रीण असून देखील मनात कसल्या चढाओढी घेऊन बसलेली होती ती ते तिलाच माहित! तिच्या ह्यापेक्षा देखील इतर अनेक वैयक्तिक, सामाजिक समस्या मी ऐकलेल्या होत्या. त्याविषयी मी न बोललेलेच बरे! असो!! कुणाला ती भेटली तर जरूर सांगा मी तिची अजूनही आठवण काढते म्हणून!!

--मधु निमकर. (दै. कृषीवल, मोहोर, ५/४/२०१५)

महिला सुरक्षित आहेत का?

‘निर्भया’च्या डॉक्युमेन्ट्रीच्या निमित्ताने आणि ‘जागतिक महिला दिनाच्या’ निमित्ताने महिला आणि सामाजिक मानसिकता ह्यावर बरीच चर्चा झाली. निर्भायाच्या निमित्ताने पुन्हा एकदा जगातील पुरुषप्रधान संस्कृती, तसेच भारतीय संस्कृती महिलांकडून काय अपेक्षा करते ह्यावर बरीच काथ्याकूट झाली, आणि ह्या सर्व गोष्टींचे निष्पन्न म्हणण्यासारखं काहीही झालं नाही.

प्राचीन संस्कृतीचा वारसा लाभलेल्या भारतात महिला सुरक्षित नाही, बलात्कारी लोकांचा देश वगैरे विशेषणे लावण्याचा प्रयत्न देखील झाला. त्यानिमित्ताने मला देखील भूतकाळातील मी पाहिलेल्या स्वातंत्र्यदेवतेच्या गावातील गोष्टींच्या आठवणींना उजाळा मिळाला!

सर्वप्रकारे जगाच्या पुढे असलेल्या अमेरिकेची देवी, म्हणजेच ‘स्वातंत्र्य देवता’ (statue of liberty) हातात व्यक्तिस्वातंत्र्याची मशाल घेऊन अमेरिकेला व बलशाली असल्याने जगाला प्रकाशाची वाट मोकळी करून द्यायला उभी आहे.

मग काय चालू आहे या स्वातंत्र्य देवतेच्या गावात? आहेत का तेथील महिला भारतापेक्षा सुरक्षित?  

ह्याचे उत्तर नक्कीच नाही.....तुम्ही जगाच्या पाठीवर कुठेही जा, पुरुषांची मानसिकता कुठल्याही स्त्रीच्या बाबतीत तिच असते. त्याचा तुमच्या जात, धर्म, रंग, नागरिकत्व, काही अंशी वय ह्याचा देखील काही संबंध नसतो.

मी आधी सांगितल्याप्रमाणे माझी मैत्रीण मोनिका...तिच्या पासूनच सुरुवात करायला लागेल! गांधीजींच्या शिस्तीत वाढलेली गुजराती डॉक्टरची ही सुंदर मलगी. दिसायला स्मार्ट परंतु अभ्यासात मागे, तरीही एक उत्तम गृहिणी, माता, विश्वासू मैत्रीण! दहा वर्षे अमेरिकेत राहून सकाळी ५ च्या अंधारात मला विश्वासाचा हात देऊन मोर्निंग वॉकला घेऊन जाणारी मोनिका...जिमच्या दारावर अनेकवेळा पाहटे त्रास देणारे भुरटे चोर, गुंड तरुण ह्यांना बिनधास्त परतवून लावणारी पण तिचं! पुढे अनेकवेळा पहाटे अमेरिकेच्या सुनसान अंधाऱ्या रस्त्यांवरून एकटीने गाडी हाकीत ‘मिशन पीक’चा उंच डोंगर बिनधास्त करणारी पण तिचं. वाटेत रेस लावायला मागे लागलेल्या अमेरिकन पुरुषांना योग्यप्रकारे मार्गी लावणारी पण तीच. उंची पाच फुट पण नाही, इंग्रजी भाषा बोलायला अवघड, परंतु निडर, निर्भय अशी स्त्री.

आमच्या कॉलनीत रोज संध्याकाळी पाय मोकळे करायला मी जायचे. अशी देखील दिवसा उजेडी सुनसान असलेली सोसायटी माणसांच्या गजबजाटात कधी सणावारी पूल पार्टी करतांनाच फक्त दिसायची. त्यामुळे इमारतींच्या मागील बाजूंनी जाणार्या पायवाट अगदीच सुन्न असायच्या. घरात माणसं आहेत का नाही ह्याची देखील चाहूल लागायची नाही. माणूस म्हणून अस्तित्व सांगणारी गोष्टं म्हणजे पपई आणि पीचच्या झाडाच्या जवळ किर्रर रातकिड्यांच्या आवाजात, अगदी मागच्या बाजूला कसला तरी गैरव्यवहार चालवा त्याप्रमाणे एका घरात खूप पक्षी, प्राणी भरलेले असायचे. पिंजर्यातल्या पक्षांचे ओळखीचे आवाज बाहेर ऐकू यायचे. जवळून जातांना उग्र दर्प देखील यायचा. काहीसे चेटूक किवा तस्करी करणार्यांचा एकूण भास व्हायचा...

दृष्टी आड सृष्टी म्हणावी त्याप्रमाणे मोनिकाच्या संगतीत राहून भीती म्हणजे काय हे मी पण विसरून गेलेले...

मला अशी एकटीला फिरतांना पाहून माझी दक्षिण भारतीय मैत्रीण मला नेहमी ओरडायची. अमेरिकेत वेडसर वागणारी लोक आहेत, तू अशी एकोशीच्या भागात फिरत जाऊ नकोस एकटीने. तुला धोका आहे. कधी मेलेले पाणसाप देखील वाटेत बाजूला पडलेले दिसायचे, त्यावेळी मात्र माझं शहरी मन आतून थोडं घाबरायचं! मग तो रस्ता दोन दिवस सोडून पुन्हा त्याच वाटेने पाय वळायचे सर्व विसरून!

दाक्षिणात्य मैत्रिणीचे घर अगदी गेटच्या जवळच होते. संध्याकाळचे ४:३० वाजले की जवळच्या बिल्डींगमधील पेइंग गेस्ट राहणाऱ्या मुलांचं टोळकं बियर वा तत्सम उत्तेजक पेय घेत बंद galleryमध्ये रिकामटेकडे उद्योग करत बाहेर येणाऱ्या जाणाऱ्या बायकांची छेड काढत बसलेली असायची. दंगा, पार्ट्यांमध्येच त्यांची संध्याकाळची सुरुवात व शेवट व्हायचा!

मी ऐकलेला तेथील एक महिलांच्या सुरक्षिततेचा किस्सा इथे आज शेअर करावासा वाटतो. अमेरिकेत राहणाऱ्या माय-लेकींचा हा किस्सा आहे. रोज रात्री नाईट ड्युटी करायला जाणाऱ्या तरुण मुलीला तिची आई कारने आणायला जायची. रात्रीचे दोन वाजता ह्या नेहमी ये-जा करणाऱ्या स्त्रिया काही वाईट लोकांच्या नजरेतून सुटल्या नाहीत. एक दिवस त्या दोघींचा बलात्कार करून प्रेते नग्न अवस्थेत रस्त्याच्या मध्ये टाकलेली आढळली, त्यांची वस्त्रे झाडावर भिरकावून दिलेली सापडली.

व्यक्तिस्वातंत्र्याचा पुरस्कर्ता अमेरिका, तेथील कामगार वर्गातील लोक बिनधास्त पैसे देऊन बाईच्या मागे लागलेली सुद्धा मी पाहिलेली आहेत. अगदी सतरा-अठरा वर्षाचा कोवळा मुलगा साठीच्या बाईच्या गळ्यात हात घालून रस्त्याने चाळे, लगट करून जातांना देखील मी बघितलेलं आहे. अर्थातच ती बाई वेश्याचं होती ह्यात शंका नाही. हा शहरी भागापेक्षा दूर असलेल्या ठिकाणी माझ्या बघण्यात आलेला किस्सा सांगितला..

ह्याच प्रमाणे सभ्य, आणि सरळ अमेरिकन लोकांची देखील तिथे नक्कीच कमी नाही. चारित्र्यवान स्त्री-पुरुष देखील तिथे सर्रास दिसतात, किंबहुना जास्तीच दिसतात.

कुठल्याही बागीच्यानमध्ये, व सार्वजनिक ठिकाणी उत्तेजक कपड्यात मी अमेरिकन बाईला बघितलेले नाही. कुठलाही अमेरिकन पुरुषदेखील रस्त्याने येणार्याजाणार्या बायकांची छेड काढतांना मला आढळला नाही. अगदी साधी कुठलाही मेकप, भपका नसलेलीच तेथील स्त्री दिसते, परंतु नीट-नेटकी.

प्रत्येक टीनेजरच्या बगलेत स्वतःची मैत्रीण, विवाहीताच्या हातात छोटं मुल व बरोबर बायको व जे एकटे असतील ते स्वतःच्या कामात मश्गुल!

हीच आहे अमेरिका..

देश कुठलाही असो....चांगले आणि वाईट ह्या नाण्याच्या दोन बाजू असतात. गुन्हा प्रत्येक ठिकाणीच आहे. स्त्री ही अमेरिकेतली असो व अन्य जगातली, स्वतंत्र आहे पण सुरक्षित आहेच असे नाही!!

-  

 --  मधु निमकर. (दै. कृषीवल, मोहोर पुरवणी, १५ मार्च २०१५)

“आय विल बी रीस्पोन्सिबल”

अमेरिकन पालकांचे राहून राहून एक मला पडलेलं कोडं म्हणजे त्यांच्या मुलांना मारायला बंदी असून देखील त्यांची मुलं आपल्या मुलांसारखी गोंधळ घालत आहेत, ओक्साबोक्शी रडत बसलेली आहेत, हट्ट करत आहेत, पालकांची डोकेदुखी बनलेली आहेत (फक्त लहान मुलांविषयी इथे बोलत आहे) असे सामाजिक ठिकाणी मला सहसा आढळून आलेलं नाही. कितीही गर्मी असो, हे आणि ह्यांची मुले आपली कुलचं वाटतात! स्ट्रोलर (बाबा गाडी) मध्ये बसून, कधी आई-वडिलांच्या कडेवर बसून स्वारी मजेत हातातला खाऊ खातांना दिसते. सहसा ते मुलांना कधी भरवतांना देखील आढळणार नाहीत! एवढेच काय, आपली मुलं सुद्धा तिथे रडतांना, किवा भरवतांना भारतीय पालकांना मी विशेष पाहिलेलं आठवत  नाही. हा तिथल्या वातावरणाचा असर म्हणावा आणखीन काय?

मुलं लवकरात लवकर स्वावलंबी व्हावीत हेच त्या मागचे मुख्य कारण असावे. त्यामुळे पालक देखील मुलांचं करून चिडचिडे होत नाहीत व मुलांच्या देखील सुरुवातीपासून त्यांच्याकडून अतिरिक्त अपेक्षा वाढत नाहीत.

अगदी शाळेत जाणाऱ्या मुलांच्या पालकांना देखील तुमच्या मुलाने गृहपाठ केला नाही म्हणून तिथे जवाबदार ठरवलं जात नाही!

माझा मुलगा कधीतरी असाच गृहपाठ न करता तिथल्या शाळेत जायचा. त्याच्या डायरीमध्ये सुद्धा अभ्यास लिहिलेला नसायचा, त्यामुळे मला समजायचं नाही. मुलगा अभ्यासात ठीक-ठाक म्हणावा इतका नक्कीच होता. कधीही त्याची तक्रार घरी कुठल्या बाबतीत आलेली नव्हती. अभ्यासू मुलांपैकी एक म्हणून वर्गात त्याचं नाव होतं.

“शाळेतील गृहपाठ लिहून घ्यायची काही गरज नाही, आपल्या सर्व लक्षात असते”....अश्या मताचा तो! विचारलं तर सर्व माहित असायचं, पण गृहपाठ लिहून घ्यायची त्याची तयारी नव्हती.

एकूण दोन ते तीन वेळा असाच विसरून गृहपाठ न करता तो शाळेत गेला. ‘मुलांना मारायचं नाही, ओरडायचं नाही, प्रेमाने वागायचं, हवं ते मोकळं वातावरण द्यायचं, त्यांच्यावर कुठला ताण पडता कामा नये, परंतु शिस्त सुद्धा लागली पाहिजे.......?’- आता हे कसब फक्त अमेरिकन्सच आपल्याला देऊ शकतात. वर पालकांना सुद्धा तक्रार सांगायची नाही, तर मुलं सुधारणार कशी?? अगदी गांधीवाद अंगी आणून अहिंसेच्या मार्गाने मुलांना शिस्त लावण्यात अमेरिकन शिक्षक पारंगत असतात. हाच नियम सामाजिक बाबतीतही आपल्याला तेथे आढळतो, आणि हीच अमेरिकेची खरी ब्युटी म्हटली पाहिजे!!

माझ्या मुलाला शिक्षिकेने बसवून त्यावेळी “आय विल बी रीस्पोन्सिबल” (मी जवाबदार बनेन) हे वाक्य प्रत्येक वेळी इतके घोटवून घेतले, त्याच्याकडून वहीमध्ये लिहून घेतले की माझा मुलगा काही समजो अगर नाही, परंतु तो ह्या लिहायच्या शिक्षेला कंटाळून गेला. म्हणतात ना, ‘सोनाराने कान टोचणे’ ते ह्यालाच!!

असो!! भारतात असतांना माझ्या एका मैत्रिणीने निनादच्या वयाच्या स्वतःच्या मुलाला  पहिलीत  हुशार, अभ्यासू असून देखील जवळ म्हणून बाजूच्या घरी ट्युशनला घातले.  

मुलासाठी पुरेसा वेळ मिळावा म्हणून तिने स्वतःचे बिझनेस मधील लक्ष काढून मुलावर केंद्रित केलेले. मुलगा अभ्यासात हुशार होता. तिच्या बरोबर गोष्टीची पुस्तकं देखील वाचायचा, वर्गात चांगले मार्क घेऊन यायचा.

मला देखील तिने निनादला त्या ट्युशनला पाठवायला सुचवले. घरी चार ओळी लिहायला सोंग करणारा ६-७ पाने तिथे मात्र तासाभरात लिहून काढायचा! त्यामुळे मी समाधानी होते.

एक दिवस त्या माझ्या मैत्रिणीला जाग आली. गृहपाठ करतांना मुलाने तिला विचारले, “आई ह्या प्रश्नाचे उत्तर म्हणून मी धड्यातली कुठली ओळ लिहू? वरची ओळ, का खालची ओळ?”......झाले.....तिचा पारा असा काही चढला!!! आपल्या मुलाने धडे वाचायचे सोडून दिले आहे, तो सर्व प्रश्नाची उत्तरे ट्युशन टीचर सांगेल ती बघून फक्त नक्कल (कॉपी) करायचा हे तिच्या चांगले लक्षात आले. तेव्हा पासून तिने स्वतःचा मुलगा तिथे पाठवायचा बंद केले व मला देखील पाठवू नको म्हणून सांगितले.

तेव्हा पासून मी देखील ‘मुलाला स्वतःचा अभ्यास स्वतः करू दे’ हे मनाला पटवले. जोपर्यंत मुलं स्वतः धडे मन लाऊन वाचत नाहीत, अभ्यास समजून घेत नाहीत, तो पर्यंत त्यांच्याकडून तुम्ही गुणवत्ता अपेक्षित धरू शकत नाहीत.

मुलाचे घाणेरडे अक्षर शिक्षिका रागवेल म्हणून आपण सुधारावे, त्याची चित्रे काढून द्यावीत, प्रोजेक्ट्स करून द्यावेत ह्या गोष्टी बर्याच मी केल्या. परंतु बाकी पालक म्हणायचे त्यांच्या वयाला जे येतं ते स्वीकारायला पाहिजे. मी मदत करून देखील मुलाला त्याचा फायदा कधी देखील झाला नाही. त्यापेक्षा त्याला स्वतःच्या पद्धतीने स्वतःचा शालेय शिक्षणाचा भार पेलू देणे योग्य होते!

मी तर सांगेन आत्ताच्या काळात दिले जाणारे अनाठायी, कठीण वाटणारे प्रोजेक्ट्स पालकांच्या मदतीमुळेच बोकाळलेले आहेत. एकदा शाळांना मुलांची कुवत समजली तर अनाठायी आणि कुवती बाहेरचे विषय देखील देण्याचे धाडस शाळा करायचे सोडून देईल....असो!!

अमेरिकन शिक्षिकेने मुलाला दिलेल्या शिक्षेचा मी सुद्धा स्वीकार केला. “मुलाचा अभ्यास त्याची वैयक्तिक जवाबदारी,” असे म्हणून मी त्याच्या अंगावर अभ्यासाचा भार टाकून मोकळी झाले!! मुलाने स्वतःच्या गृहपाठ, व अन्य गोष्टींची जवाबदारी स्वीकारली! जमले नाही तिथे मदत मागितली, मी दिली! त्यामुळे शाळेत त्याची एकाग्रता वाढली. शालेय शिक्षण ही पहिली जवाबदारी मुलाची येते हे मी अमेरिकेत शिकले!!

-  

 -- -- मधु निमकर. (दै. कृषीवल, मोहोर पुरवणी, ३ मार्च २०१५)